હૈદરાબાદ: હૈદરાબાદની ઐતિહાસિક ઓસ્માનિયા યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં આવેલી એક સમયના પડછાયામાં ખોવાયેલી અમૂલ્ય ધરોહર — મહાલકા બાઈ સ્ટેપવેલ — આજે અનેક દાયકાઓની અવગણના પછી ફરીથી તેજસ્વી બની છે. એક સમયે કચરો અને અવશેષોથી ભરાયેલી આ 18મી સદીની રચના હવે સંવેદનશીલ સંરક્ષણ અને પર્યાવરણ આધારિત પુનર્જીવન દ્વારા જીવંત વારસાસ્થળ બની છે.
આ પુનર્જીવનના કેન્દ્રમાં છે હરી ચંદના IAS, જેઓનું શાસન તત્ત્વજ્ઞાન હંમેશાં ટકાઉ વિકાસ, સંસ્કૃતિ અને જનસહભાગિતાને એકત્ર લાવવાનું રહ્યું છે. આ સ્ટેપવેલનું પુનર્જીવન માત્ર એક અલગ સફળતા નથી, પરંતુ સમગ્ર તેલંગાણામાં વારસા સંરક્ષણ માટે તેમના સતત પ્રયત્નોનું પ્રતિક છે.
શહેરની ધરોહર: GHMC નો સમય
જિલ્લા પ્રશાસનમાં આવતાં પહેલાં, ગ્રેટર હૈદરાબાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (GHMC) માં ઝોનલ કમિશનર તરીકે કાર્ય કરતી વખતે હરી ચંદનાએ શહેરના શહેરી દૃશ્યને નવી દિશા આપી — જ્યાં ટકાઉપણું અને ધરોહર સંરક્ષણ દૈનિક શાસનનો અભિન્ન ભાગ બન્યા.
આ સમયગાળા દરમિયાનનું એક મહત્વપૂર્ણ પુનર્જીવન હતું બન્સીલાલપેટ સ્ટેપવેલ — 17મી સદીની આ બાવડી વર્ષો સુધી કચરો અને અવગણનાથી ઢંકાઈ ગઈ હતી. સંરક્ષણ બાદ પ્રાચીન પથ્થરની સીડીઓ ફરી ખુલ્લી કરવામાં આવી, પરંપરાગત સ્થાપત્યને ફરી જીવંત બનાવવામાં આવ્યું અને બાવડીને જાહેર જીવનમાં સાંસ્કૃતિક ઓળખ તરીકે પરત લાવવામાં આવી.
આ પ્રયાસોનું પ્રતિક હતું:
- ઐતિહાસિક જાહેર સ્થળોના પુનરુત્થાન
- પરંપરાગત જળરચનાઓનું પુનર્જીવન
- શહેરી વિકાસમાં ટકાઉપણાનો સમાવેશ
આ જ જાગૃતિએ આગળ નારાયણપેટ જિલ્લામાં વ્યાપક સ્ટેપવેલ પુનર્જીવન ચળવળ માટે પાયો નાખ્યો.
નારાયણપેટમાં જિલ્લા સ્તરની ધરોહર જાગૃતિ
જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે કાર્યભાર સંભાળ્યા પછી, તેમની દ્રષ્ટિ વધુ વ્યાપક बनी. ઐતિહાસિક સ્ટેપવેલોથી સમૃદ્ધ પરંતુ લાંબા સમયથી અવગણાયેલો આ વિસ્તાર ફરી જીવંત બન્યો.
બારામ સ્ટેપવેલ — શરૂઆત
શતાબ્દીઓ જૂની બારામ સ્ટેપવેલ કચરા અને અવગણનામાં દબાઈ ગઈ હતી. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ:
- કચરો દૂર કરવામાં આવ્યો
- મૂળ પથ્થર રચનાનું સંરક્ષણ થયું
- સ્થાનિક સમુદાયનો સહભાગ અને માલિકીભાવ પુનઃસ્થાપિત થયો
પરિણામરૂપે તહેવારો ફરી શરૂ થયા, પરિવારો એકત્ર થવા લાગ્યા અને સ્ટેપવેલે પાણીના સ્ત્રોત તથા સામાજિક કેન્દ્ર તરીકે પોતાની ભૂમિકા ફરી મેળવી.
આ માત્ર પુનઃસ્થાપન નહોતું — આ જાહેર જીવનનો પુનર્જન્મ હતો.
પ્રાચીન સ્ટેપવેલોના ખોવાયેલા જાળનું પુનઃઆવિષ્કાર
બારામ સ્ટેપવેલ પછી વધુ મોટા અભિયાનની શરૂઆત થઈ. નારાયણપેટ જિલ્લામાં અનેક પ્રાચીન સ્ટેપવેલોના દસ્તાવેજીકરણ અને તબક્કાવાર પુનઃસ્થાપન શરૂ થયું.
આ પ્રયાસો માત્ર સૌંદર્યીકરણ સુધી મર્યાદિત નહોતા. ભાર હતો:
- પરંપરાગત સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ
- ભૂગર્ભ જળ પુનર્ભરણ
- સમુદાય આધારિત સંભાળ
- લાંબા ગાળાની ટકાઉતા
આ રીતે જિલ્લાએ પોતાનો ખોવાયેલો જળવારસો ફરી શોધ્યો — જે આજે હવામાન પરિવર્તન સામે સ્થિતિસ્થાપકતા ઉભી કરી રહ્યો છે.
વૈશ્વિક વારસા મૂલ્યો સાથે સુસંગત સ્થાનિક નેતૃત્વ
યુનેસ્કોએ પરંપરાગત જળપ્રણાલીઓને હવામાન-અનુકૂળ ઇજનેરી અને સાંસ્કૃતિક સ્થાપત્યના ઉત્તમ ઉદાહરણ તરીકે માન્યતા આપી છે.
ભારતભરના યુનેસ્કો-માન્ય સ્થળો દર્શાવે છે કે સ્ટેપવેલ્સ છે:
- પર્યાવરણીય માળખાં
- સામાજિક એકતાના કેન્દ્રો
- સ્થાપત્ય કળાના અદભુત નમૂનાઓ
- ટકાઉ જીવનશૈલીના પ્રતિક
હરી ચંદનાના પ્રયત્નોમાં આ જ વૈશ્વિક તત્ત્વજ્ઞાન સ્પષ્ટ દેખાય છે.
મહાલકા બાઈ સ્ટેપવેલ — દ્રષ્ટિનું પરિપૂર્ણ સ્વરૂપ
GHMC માં શહેરી ટકાઉપણું અને નારાયણપેટમાં ગ્રામ્ય ધરોહર પુનર્જીવનનો અનુભવ મહાલકા બાઈ સ્ટેપવેલમાં પરિપૂર્ણ થયો.
અહીં થયું:
- સ્થાપત્ય પુનર્જીવન
- ભૂગર્ભ જળ ટકાઉતા
- શૈક્ષણિક વારસાસ્થળનું નિર્માણ
- સમુદાય સહયોગ
આજે આ સ્ટેપવેલ માત્ર એક સ્મારક નથી, પરંતુ હૈદરાબાદના ભૂતકાળને ભવિષ્ય સાથે જોડતું જીવંત પ્રતિક છે.
ધરોહર દ્વારા વિકાસની નવી વ્યાખ્યા
હરી ચંદના IAS ને વિશિષ્ટ બનાવે છે તેમની દ્રષ્ટિ. તેમણે સાબિત કર્યું છે કે:
- વિકાસ માટે ઇતિહાસનો નાશ જરૂરી નથી
- ધરોહર ટકાઉ વિકાસનો આધાર બની શકે
- પ્રશાસન લોકો ને તેમના મૂળ સાથે ફરી જોડે શકે
કોન્ક્રીટના વિસ્તરણના આ યુગમાં તેમનું કાર્ય બતાવે છે કે સાચી પ્રગતિ સ્મૃતિ જાળવીને જ ભવિષ્ય નિર્માણ કરે છે.
શહેરથી ગામ સુધી — સતત સેવા યાત્રા
GHMC હેઠળ શહેરી હૈદરાબાદથી…
નારાયણપેટની ગ્રામ્ય સ્ટેપવેલ સુધી…
અને ઓસ્માનિયા યુનિવર્સિટીના ભવ્ય પુનર્જીવન સુધી…
હરી ચંદનાની યાત્રા દુરંદેશી લોકસેવાની અનોખી કહાની કહે છે.
દરેક પુનઃસ્થાપિત સ્ટેપવેલ આજે એક મજબૂત સંદેશ આપે છે: